Leven met longkanker

Omgaan met benauwdheid

Op deze pagina:
- Oorzaken van
   benauwdheid
- Dagelijkse activiteiten
- Praktische tips
- Benauwdheid het hoofd
  bieden

Oorzaken van benauwdheid

Er zijn vele mogelijke oorzaken van benauwdheid. Laat medische experts de oorzaak en de juiste behandeling daarvoor vaststellen. Ga er niet automatisch van uit dat benauwdheid nou eenmaal bij longkanker hoort en dat er niets aan gedaan kan worden.

Mogelijke oorzaken:

• bloedarmoede, chemotherapie of slechte voedselopname;
• een oude of aanwezige infectie op de borst;
• radiotherapie, die littekens op de behandelde long kan achterlaten die tot milde benauwdheid kunnen leiden;
• operatie, waarbij (een gedeelte van) een long verwijderd is;
• vocht op de longen door kanker of een infectie;
• een kleine luchtweg of slagader die gedeeltelijk geblokkeerd is;
• eerder bestaande luchtwegproblemen als astma;
• pijn die het ademen bemoeilijkt;
• angst, paniek, boosheid en opwinding;
• vermoeidheid.

Dagelijkse activiteiten

Wat in de dagelijkse activiteiten belangrijk is, verschilt van persoon tot persoon. Benauwdheid kan moeilijkheden geven bij het vervullen van die activiteiten. In dit hoofdstuk proberen we adviezen te geven die die moeilijkheden kunnen verminderen.

Het belangrijkste is:
- Prioriteiten stellen
- Vooruit denken
- Rustig aan doen

Prioriteiten stellen
Trek tijd uit om na te gaan wat belangrijk is. Dat kan van dag tot dag verschillen. Het kan zijn dat u niet alles wat u wilt binnen een dag kunt doen, bewaar uw energie voor de dingen die er toe doen.
Het kan helpen om af en toe sommige taken aan anderen over te laten. Laat bijvoorbeeld een ander de was doen, zodat u energie heeft om met vrienden koffie te drinken.

Vooruit denken
Plan u activiteiten zo, dat u kunt bereiken wat u wilt zonder oververmoeid of buiten adem te raken. Sommige momenten van de dag lenen zich beter voor activiteiten dan andere. Zorg dat u voldoende rust inbouwt en niet te veel op een dag plant.
Neem wat meer tijd als u een afspraak buiten de deur hebt, bedenk bijvoorbeeld of er een goed bereikbare parkeerplaats is. Daardoor kunt u zich meer ontspannen en genieten van uw afspraak.
Probeer elke activiteit zo efficient mogelijk te plannen. Zo voorkomt u dat u nodeloze energie verspilt.

Rustig aan doen
Zorg voor een balans gedurende de dag door perioden van activiteit af te wisselen met rust. Aarzel ook niet om tijdens een activiteit rust in te bouwen om te voorkomen dat u het benauwd krijgt. Wees niet bang om hulp te krijgen als dat mogelijk maakt dat u meer geniet van de dingen die voor u of uw familie belangrijk zijn.

Onthoudt: neem een adempauze als het nodig is!

Praktische tips

Opstaan
Neem de tijd bij het opstaan. Zit eventjes op de rand van het bed, misschien hoeft u zich niet meteen aan te kleden en kunt u beter eerst koffie of thee drinken.
Bij het wassen en aankleden gunt u zichzelf alle tijd. Het is makkelijker om deze dingen zittend te doen en voorover buigen te vermijden. Bij het aantrekken van sokken en schoenen kan een schoenlepel nuttig zijn of kunt een familielid vragen om u te helpen. Ook loszittende kleding is vaak makkelijker om aan te trekken en beter voor de ademhaling.
Een arbeidstherapeut of fysiotherapeut kan u adviseren bij verschillende methoden van aankleden of bij het gebruik van hulpmiddelen.

Douchen, baden
Douchen of baden kan veel van uw energie vragen. Bedenk daarom het volgende

• zorg dat het water niet te heet is en de badkamer vult met stoom;
• neem zittend een douche, zeker als u de neiging heeft duizelig te worden;
• laat een grijpstang in de douche monteren om u aan vast te houden als dat nodig is;
• zorg dat u ergens kunt zitten om u af te drogen of gebruik een badjas die vocht opneemt.

Er zijn veel douche- en badhulpmiddelen. Vraag het uw arbeidstherapeut.

Werkzaamheden in en rond het huis
Richt uw huis zo in, dat alles wat u gedurende de dag nodig heeft makkelijk bereikbaar is. Vermijd bukken en strekken zo veel mogelijk. Het is bijvoorbeeld beter om zittend de wasmachine te vullen of leeg te halen. Een speciale grijpstok kunt u gebruiken om dingen van de vloer mee te pakken, bijvoorbeeld de post bij de voordeur.

Gebruik in de keuken het aanrechtblad of de tafel om voorwerpen te verplaatsen. Een verrijdbaar dienblad is nuttig om dingen van de ene kamer naar de andere mee te nemen. Een thermoskan en schoudertas kunt u gebruiken om thee of koffie in te vervoeren en zo beide handen vrij te houden.

Doe alles zoveel mogelijk zittend. Gebruik bijvoorbeelde een hoge zitkruk bij het aanrecht zodat u ondersteuning heeft als u huishoudelijk werk doet.

Vermijd onnodig traplopen door alles wat u op een dag nodig heeft de eerste keer ’s morgens al mee naar beneden te nemen.

Het is verstandig om bed en stoelen op de juiste hoogte te (laten) brengen, zodat u niet onnodig energie gebruikt om op te staan. Een hogere toiletzitting of grijpstang om u aan op te trekken kan in het toilet nuttig zijn.

Sociale activiteiten
Denk er aan vooruit te denken als u een avondje of een dagje uit plant. Als de plaats onbekend is, zie er dan achter te komen waar parkeerplaatsen, liften of andere transportmogelijkheden zijn.
Informeer of er een rolstoel beschikbaar is, als u die nodig heeft.
Soms is de lucht te droog, het is dan prettig een fles water of snoepjes bij de hand te hebben. Zware boodschappen kunt u het beste in een boodschappenwagentje of rugzak vervoeren.
Als u moeite hebt met ademhalen bij dagelijkse activiteiten als lopen, baden, aankleden etc. kunt u soms in aanmerking komen voor financiële steun of een invaliden-parkeervergunning.

Dieet
Als u te veel afvalt is het beter om meerdere keren verspreid over de dag kleine maaltijden en tussendoortjes te nemen. Kijk of iemand uw maaltijden kan bereiden en houdt tussendoortjes binnen handbereik.
Ook kan het stimuleren als u samen met anderen eet.
Een dietist kan u informeren over voedingssuplementen als uw trek of energie niveau te laag zijn.

Rolstoel
Soms kan een rolstoel handig zijn. Maar laat een deskundige beoordelen wat u nodig heeft. Het Groene Kruis of de Thuiszorg leent voor kortere perioden rolstoelen uit.

Extra zuurstof
Niet alle benauwdheid is het gevolg van gebrek aan zuurstof. Hoewel extra zuurstof soms een goede behandeling is, helpt het niet altijd en is er het risico er afhankelijk van te worden. Een medicus is de enige die kan beoordelen of u extra zuurstof nodig heeft.
Een goed geventileerde kamer, open ramen of een ventilator bereikt vaak hetzelfde effect als extra zuurstof.

Benauwdheid het hoofd bieden

Benauwdheid is voor de meeste mensen frustrerend en soms zelfs beangstigend. Helaas verergeren angsgevoelens ook de benauwdheid. Het is daarom goed om angst en paniek te leren beheersen.
Angst is een normale reactie van het lichaam als we ons bedreigd voelen. Het kan zich op de volgende manieren uiten:
- snel ademhalen, druk op de borst, kort ademhalen;
- spierspanning, trillen, schudden;
- zweten, koude en klamme handen;
- versnelde en verhevigde hartslag, soms onregelmatig;
- licht in het hoofd, duizelig, flauw;
- droge mond, vlinders in de buik, misselijkheid.

Als u het al benauwd heeft, kunnen angsgevoelens dit erger maken. Sommige mensen melden een duidelijk verband tussen sneller adem halen en vergroten van angstgevoelens. Soms kan dit tot paniekaanvallen leiden.
Hoewel ademhalen een automatisch proces is, is het mogelijk om met oefening het ademhalen onder controle te krijgen en daarmee ook meer greep te krijgen op angstgevoelens.

Dat kan op de volgende manieren:

1. Leren controle te krijgen over de ademhaling
Benauwdheid leidt tot sneller ademhalen. Daardoor ontstaan angst, spierspanningen in schouders en borst, waardoor het nog meer moeite kost om adem te halen. Soms wordt de ademhaling te ondiep en krijgen de longen daardoor te weinig zuurstof, wat het gevoel van benauwdheid verergert.
De eerste stap is om u meer bewust te worden van uw ademhalingspatroon. Let op situaties waar uw ademhaling te snel en te ondiep is: te snel spreken, oefeningen doen, stress of opwinding.

Houding
Zorg dat u gemakkelijk staat of zit, zodat de borst en schouders zich kunnen ontspannen. Daardoor kunnen uw buik en maag zich bij het ademhalen uitzetten.
U kunt uw ademhalingspatroon verbeteren door een hand op uw borst te leggen. Zorg dat alleen uw buik zich uitzet bij het inademen, en weer terugveert bij het uitademen. Probeer een regelmatig, rustig ritme te krijgen, tellen kan daarbij helpen. Inademen gaat door de neus en uitademen door de mond.
Deze oefening doet u in eerste instantie zittend in een gemakkelijke stoel of op bed. Als u meer geoefend bent, kunt u het ook proberen in andere houdingen.

Ademhalingsoefeningen

Rustige ademhaling
Het doel is frisse lucht binnen te krijgen en gebruikte lucht zo veel mogelijk uit de longen te verwijderen. Stel u voor dat het uitademen twee keer zo langzaam gaat als het inademen. Probeer de schouders en borst te ontspannen en zoveel mogelijk vauit de buik te ademen.

A. uitzetten van de flanken
Plaats uw handen aan beide kanten in uw zij, tegen de onderste ribben. Adem door de mond uit en laat de ribben zoveel mogelijk naar binnen gaan. Adem nu in door de neus en voel de ribben zich tegen uw handen uitzetten. Adem weer rustig uit en begin overnieuw. Herhaal deze oefening 5 of 6 maal.

B. uitzetten van de maag
Ontspan uw borst en schouders. Plaats uw vingers zacht op uw maag en de onderste ribben. Adem rustig uit door de mond, voel de ribben naar beneden en naar binnen gaan. Adem in door uw neus en voel de ribben en maag zich uitzetten onder uw vingers als de lucht naar binnen stroomt. Adem weer rustig uit. Herhaal deze oefening 5 of 6 maal.

Het is een goed idee om deze oefeningen regelmatig gedurende de dag te doen, bijvoorbeeld elke 2 uur. Het goed en rustig ademhalen wordt dan een gewoonte en kan helpen als u het benauwd heeft.

Hoesten kost veel energie. Probeer alleen te hoesten als u ook slijm kunt ophoesten en uitspugen

2. Leren ontspannen
Een normale reactie op angsgevoelens is spierspanning, zoals opgetrokken schouders, gebalde vuisten of een knoop in uw maag. Als u zich leert ontspannen krijgt u ook meer controle op angstgevoelens en benauwdheid.

Om te beginnen is het goed om u bewust te worden waar in uw lichaam u spierspanning opbouwt. Meestal is dat in de nek, schouders en rug.

Onderstaande oefeningen helpen u te leren zich te ontspannen. Ze duren samen ongeveer 20 minuten. Doe ze in het begin tenminste eenmaal per dag, zittend in een gemakkelijke stoel of op bed. Zorg dat u niet gestoord wordt.
Diepe ontspanning bereikt u door beurtelings verschillende spiergroepen enkele seconden aan te spannen en weer te ontspannen. Zo wordt u zich bewust van het verschil tussen de aangespannen toestand en de ontspannen toestand. Span en ontspan elk spiergroep twee keer voordat u naar de volgende gaat.
Begin de reeks door met uw ogen dicht een langzaam, ontspannen ademhalingsritme te krijgen. Voel dat u met elke ademhaling meer ontspannen raakt. Het beste doet u de oefeningen met uw ogen dicht.

Handen en polsen: bal uw handen tot vuisten. Voel de spanning en laat weer los. Voel het verschil tussen de spanning en de ontspanning. Herhaal.

Armen: buig uw armen door uw handen naar uw schouders te brengen, voel de spanning en span nog extra aan. Houdt een paar seconden vol – en ontspan. Herhaal.

Schouders: haal uw schouders zo hoog mogelijk op. Houdt de spanning vast – en ontspan. Laat uw schouders vallen en voel het verschillen tussen de spanning en de ontspanning. Wees u bewust dat uw handen, polsen, armen en schouders nu ontspannen en zwaar aanvoelen. Herhaal.
Nek: druk uw hoofd naar achteren tegen het bed of de leunstoel en voel de spanning. Houdt de spanning een paar seconden vast – en ontspan. Herhaal.

Gezicht: knijp uw wenkbrauwen samen, doe uw ogen dicht, maak een frons en houdt die spanning even vast – en ontspan. Klem nu uw kaken op elkaar, voel de spanning in uw mond en kaken. Druk uw tong tegen uw verhemelte, houdt de spanning enkele seconden vast - ontspan. Herhaal.

Borst en buik: zet uw borst uit terwijl u uw rug kromt, houdt die positie een paar seconden vast – laat los en voel de spieren in uw borst zich ontspannen. Ga door met regelmatig en rustig ademhalen. Trek vervolgens uw buik in en houdt dat een paar seconden vol – ontspan. Herhaal.

Benen: druk uw tenen naar beneden en strek uw benen. Voel de spanning voor een paar seconden – en ontspan. Herhaal.

Als u deze reeks afgewerkt heeft, blijft u met de ogen dicht langzaam en regelmatig ademhalen, terwijl u geniet van de ontspanning. Denk aan iets prettigs of moois. Als u er aan toe bent weer te bewegen telt u langzaam van drie naar een en opent u uw ogen. Sta rustig op en probeer zo lang mogelijk in deze ontspannen toestand te blijven.

3. Angstige gedachten
Hoewel u zich misschien angstig voelt als u het benauwd heeft, is het belangrijk om dat niet erger te maken met angstige gedachten. Probeer kalm te blijven door uw ademhaling onder controle te houden en uzelf voor te houden te ontspannen. Besef dat u uw angst onder de duim houdt door uw ademhaling te regelen. Probeer afleiding te krijgen door aan iets plezierigs te denken of door iets plezierigs te doen.

4. Angst en uw gedrag
Hoewel het verleidelijk is om situaties waar u angstig bent te vermijden, kan dat op den duur uw zelfvertrouwen schaden. Zulke situaties blijven angstig tenzij u leert omgaan met de stress die ze opwekken. U kunt proberen om zulke situaties stukje bij beetje het hoofd te bieden met de technieken die hierboven beschreven zijn.

5. Omgaan met acute angst
Soms kan acute angst u overvallen. Het is belangrijk te onthouden dat deze aanvallen vanzelf overgaan als u ze niet erger maakt met bangmakende gedachten. Blijf kalm, probeer te ontspannen, haal langzaam adem. Onhoudt dat angst kan komen, maar ook weer zal gaan.

Bron: "Lung Cancer - A Practical Guide to Breathlessness"
Uitgave van Roy Castle Lung Cancer Foundation, Great Britain